Tụi mình dạo này hay đọc mấy cái tranh cãi trên mạng, nào là Gen Z bây giờ sao không biết Steve Jobs, rồi nào là giới trẻ thiếu kiến thức lịch sử công nghệ này nọ. Ban đầu mình cũng thấy hơi giật mình, rồi tự hỏi: "Ủa, thiệt hả ta?"
Nhưng mà nghĩ đi nghĩ lại, cái câu hỏi "Steve Jobs là ai?" nó không quan trọng bằng cái câu "Họ dùng gì mỗi ngày?" đâu mấy bạn ơi. Nghe hơi ngược đời ha, nhưng để mình nói cho nghe.
"Steve Jobs là ai?" - Câu hỏi không quan trọng bằng "Họ dùng gì mỗi ngày?"
Thử nghĩ mà xem, một bạn Gen Z thức dậy, việc đầu tiên là với tay lấy điện thoại. Mở máy lên, lướt TikTok xem thử có gì hot không, hay check nhanh Reels trên Facebook/Instagram. Sáng ra có bài tập nhóm, mở Zalo hay Messenger lên chat rần rần với bạn bè, xong rồi dùng CapCut chỉnh video bài thuyết trình cho kịp deadline. Chuẩn bị đi học, bật Google Maps xem kẹt xe không để còn đi đường khác. Rồi tối về lại cắm mặt vào game, vào YouTube xem streamer, hoặc tìm kiếm mấy khóa học online trên Coursera, Udemy...
Họ dùng hàng chục cái ứng dụng, hàng trăm cái công nghệ mỗi ngày mà không mảy may nghĩ đến người sáng lập nó là ai, hay lịch sử ra đời của chúng như thế nào. Mình thấy điều đó không cản trở họ tận hưởng và khai thác tối đa giá trị của công nghệ tí nào luôn á.
Việc Gen Z không biết Steve Jobs, đối với mình, không phải là thiếu sót. Nó là một hệ quả tự nhiên của sự tiến bộ công nghệ và dòng chảy thời gian thôi. Thậm chí, đó còn là minh chứng cho triết lý 'thiết kế vô hình' của chính Jobs: thành công vĩ đại là khi sản phẩm trở thành hơi thở cuộc sống, đến mức người dùng không cần biết ai tạo ra nó.
Kiểu như tụi mình dùng điện, dùng nước sạch mỗi ngày vậy đó. Có mấy ai ngồi dò xem ông tổ ngành điện là ai, hay ai đã xây dựng nhà máy nước đầu tiên đâu. Quan trọng là nó hoạt động, nó phục vụ cuộc sống của mình một cách trơn tru, tiện lợi.
Vậy nên, mình nghĩ thay vì lo lắng Gen Z không biết Jobs, mình nên hỏi: Gen Z đang dùng công nghệ như thế nào? Họ đang tạo ra những gì với những công cụ đó? Đó mới là câu hỏi đáng để tụi mình suy ngẫm.
Lối mòn 'thần tượng' và sự lỗi thời trong tư duy đề thi
Mà nói thiệt, cái vụ đề thi 'Steve Jobs' này nó cứ làm mình khó chịu mãi. Không phải vì mình không tôn trọng Jobs, ông ấy là một vĩ nhân, một tượng đài. Nhưng cái cách một số đề thi định hình 'hình mẫu' công nghệ nó cứ... cũ kỹ và sai sai chỗ nào đó. Như cái việc dùng từ 'phát minh' thay vì 'đổi mới' chẳng hạn, nó đã thấy có vấn đề trong tư duy rồi.
Tụi mình cứ bám víu vào những biểu tượng của thập niên 2000, thời của máy tính cá nhân, của iPod, iPhone đời đầu. Trong khi đó, cái thế giới hiện tại của Gen Z đã dịch chuyển xa lắc rồi. Các em lớn lên với AI tạo sinh như ChatGPT, Midjourney, với vũ trụ ảo, với video dọc trên TikTok, với các streamer triệu view. Họ biết Sam Altman, Jensen Huang, thậm chí là mấy bạn YouTuber chuyên 'review' AI tools mới nhất, chứ không phải một CEO đã khuất từ thời kỳ máy tính cá nhân nữa.
Cái tư duy này vô tình tạo ra một khoảng cách thế hệ không cần thiết. Nó như kiểu bắt các bạn trẻ bây giờ phải thuộc lòng lịch sử cái tivi đen trắng trong khi họ đang xem Netflix 4K vậy đó. Mục đích là gì? Để thi? Hay để hiểu về tương lai?
Mình thấy, nếu đề thi muốn kiểm tra kiến thức về công nghệ, thì phải là những kiến thức thật sự liên quan đến cái cách Gen Z đang sống và tương tác với công nghệ. Hỏi về đạo đức AI, về tác động của mạng xã hội, về khả năng lập trình hay tư duy giải quyết vấn đề bằng công nghệ chẳng hạn. Chứ không phải cứ mãi hỏi về tiểu sử hay cột mốc của những thập niên trước. Đó là 'lối mòn' mà tụi mình cần phải bước ra.
'Steve Jobs Việt Nam' – Khi khát vọng bị đóng khung và bài học từ những người đi trước
Mình để ý, tụi mình hay có cái kiểu đặt ra những danh xưng như 'Steve Jobs Việt Nam', hay 'Elon Musk Việt Nam'. Nghe thì có vẻ là động lực, là khát vọng lớn lao đó, nhưng mình thấy nó lại vô tình tạo ra một tâm lý tự ti và kỳ vọng sai lầm.
Cứ như thể Silicon Valley là chuẩn mực duy nhất của sự thành công công nghệ vậy. Cứ như thể thành công phải là tạo ra một sản phẩm toàn cầu, thay đổi cả thế giới, với những con số doanh thu khổng lồ. Điều đó khiến nhiều bạn trẻ bị đóng khung tư duy, cố gắng sao chép một hình mẫu đã có, thay vì sáng tạo theo cách riêng của mình, định hình giá trị bản thân và đất nước mình.
Tại sao mình không cổ vũ các bạn trẻ làm một điều gì đó thật 'Make in Vietnam', thật độc đáo và giải quyết vấn đề của chính người Việt, cho người Việt?
Ví dụ nè: thay vì cố gắng 'làm iPhone thứ hai' (mà làm sao làm lại được?), một nhóm bạn trẻ Việt Nam lại tập trung tạo ra một ứng dụng nông nghiệp thông minh, giúp bà con nông dân vùng Đồng bằng sông Cửu Long quản lý trang trại, tối ưu hóa mùa vụ. Hoặc một nền tảng giáo dục trực tuyến, được thiết kế riêng cho học sinh vùng sâu vùng xa, phù hợp với điều kiện internet và văn hóa địa phương.
Họ đang tạo ra giá trị thực cho cộng đồng của mình, không cần danh xưng 'Steve Jobs'. Cái mình cần là những 'kỹ sư nông nghiệp công nghệ' hay 'chuyên gia giáo dục số' thuần Việt, chứ không phải bản sao của bất kỳ ai.
Đã bao giờ tụi mình tự hỏi, đã thực sự suy ngẫm về những người Việt Nam đã từng dám dấn thân, thất bại và thành công trong lĩnh vực công nghệ chưa? Từ những thế hệ đi trước xây dựng FPT, Viettel, cho đến những startup trẻ đang vươn lên. Những câu chuyện đó, những bài học đó, có khi còn giá trị hơn nhiều so với việc cố gắng 'hóa thân' thành một ai đó ở nước ngoài.
Mình tin, Gen Z Việt đủ năng lực và sáng tạo để tạo ra những điều riêng biệt, mang đậm dấu ấn Việt Nam. Cái mình cần là một môi trường khuyến khích sự khác biệt, chứ không phải một cái khuôn để ép các bạn vào.
Mục tiêu cuối cùng của giáo dục: Tạo ra những người kiến tạo tương lai, không cần họ phải được nhớ tên
Cuối cùng, mình nghĩ mục tiêu thực sự của giáo dục không phải là nhồi nhét tiểu sử vĩ nhân, hay bắt Gen Z phải thuộc làu làu lịch sử. Mà là trang bị cho người trẻ những năng lực cần thiết để họ tự mình kiến tạo, giải quyết vấn đề và đóng góp vào xã hội.
Một sinh viên IT Việt Nam có thể không biết Steve Jobs là ai, nhưng lại có thể viết code, phát triển thuật toán AI giải quyết bài toán giao thông đô thị phức tạp của Hà Nội hay TP.HCM, hoặc tạo ra một game mobile mang đậm bản sắc văn hóa Việt Nam, kể những câu chuyện cổ tích Việt theo một cách hiện đại. Cái đó, mình thấy, giá trị hơn nhiều.
Cái đề thi, dù còn nhiều 'hạt sạn', nhưng ít ra nó đã mở ra một cuộc tranh luận cần thiết về vai trò của công nghệ và thế hệ trẻ trong xã hội. Nó buộc tụi mình phải suy nghĩ lại về giá trị của sự sáng tạo, đổi mới, và quan trọng hơn cả, về cách chúng ta đang định hướng cho thế hệ tương lai.
Hãy để Gen Z tự do khám phá, tự do sáng tạo, tự do thất bại và tự do thành công theo cách của riêng họ. Có khi đó mới là cách tốt nhất để tạo ra những 'Steve Jobs' hay 'Elon Musk' phiên bản Việt, mà có khi họ còn làm được những điều vĩ đại hơn mà chúng ta chưa từng nghĩ tới nữa đó.
Tất cả những điều này, dường như chưa từng tồn tại