Ê mấy ông bà creator, nhất là mấy người mới chân ướt chân ráo vào nghề á, có khi nào ấp ủ làm video triệu view, livestream bán hàng chốt đơn ầm ầm xong rồi lại loay hoay vụ nhạc nhẽo không? Thấy người ta dùng thì mình cũng dùng đại, nghĩ là “chắc không sao đâu”, đến lúc kênh bị đánh gậy, video bị gỡ, tiền quảng cáo bay màu mới tá hỏa đúng không?
Cái vụ dùng nhạc này á, nghe thì tưởng đơn giản, ai ngờ lại là cả một mớ bòng bong pháp lý mà nếu không nắm rõ, tụi mình dễ “ăn hành” lắm đó. Mình thấy nhiều anh em cứ lầm tưởng đủ thứ, nên hôm nay, ngồi cà phê vỉa hè, mình kể cho nghe mấy cái vụ mà mình (và nhiều người khác) cũng từng ngộ nhận, để tụi mình cùng nhìn cho rõ ngọn ngành nhé!
Tưởng Dễ Hóa Khó: Những Lầm Tưởng Tai Hại Về Dùng Nhạc Online
Hồi mới làm nội dung, mình cũng y chang tụi bạn: một là nghĩ bụng “trời ơi, bài này hot thế, ai cũng dùng, chắc free ấy mà”, thế là vô tư tải về chèn vào video hướng dẫn nấu ăn, video review du lịch. Cái kiểu này là thuộc team “mọi bài hát đã công bố đều tự do sử dụng miễn phí” đó. Đến khi video vừa đăng lên TikTok, tự nhiên mất tiếng, xong nhận thông báo “vi phạm bản quyền âm nhạc” thì mới ngớ người ra. Ủa alo, sao vậy trời?
Ngược lại, có một team khác thì lại quá sợ hãi, nghĩ rằng “trời đất ơi, cứ dính đến nhạc là phải xin phép, phải trả tiền lằng nhằng, thôi khỏi dùng cho lành”. Thế là nội dung cứ im thin thít, chán phèo. Mà giờ làm video, livestream thiếu nhạc nền thì khác gì món ăn thiếu gia vị, nhạt nhẽo muốn chết!
Thật ra, cả hai cái suy nghĩ cực đoan này đều chưa đúng đâu mấy ông bà ơi. Thực tế pháp lý nó phức tạp hơn nhiều so với những gì mình hay mặc định, đòi hỏi tụi mình phải có một cái nhìn cân bằng và hiểu luật chút xíu. Không phải cứ hot là dùng được, mà cũng không phải cứ dùng là phải tốn tiền tỉ đâu.
3 Kịch Bản Pháp Lý: Dùng Nhạc Sao Cho Đúng Luật (Khi Nào Cần Xin, Khi Nào Cần Trả)
Để dễ hình dung và tránh rủi ro pháp lý, mình xin chia ra làm 3 kịch bản chính khi mình dùng nhạc nhé. Coi xem hành động của mình thuộc nhóm nào là biết liền à:
-
Kịch bản 1: Phải xin phép và phải trả tiền.
Nghe hơi căng đúng không? Nhưng đây là những trường hợp mà mình dùng nhạc để tạo ra một “tác phẩm phái sinh” (ví dụ như remix nhạc người ta để ra bài mới), hoặc mình dùng nhạc để kinh doanh trực tiếp. Ví dụ, ông bà đang livestream bán hàng quần áo trên Facebook mà mở nguyên một bản V-Pop đang hit rần rần làm nền để thu hút người xem. Cái này là đang “truyền đạt tác phẩm đến công chúng qua mạng” đó nha. Kiểu này là mình đang dùng nhạc để kiếm tiền (bán quần áo mà có nhạc nền xịn xò thì bán được nhiều hơn chứ gì), nên cần phải xin phép và trả tiền cho chủ sở hữu quyền đó.
-
Kịch bản 2: Không cần xin phép nhưng vẫn phải trả tiền.
Nghe hơi ngược đời phải không? Nhưng đây là cơ chế “giới hạn quyền có điều kiện” trong luật. Có nghĩa là mình được quyền sử dụng tác phẩm mà không cần phải đi xin từng người, nhưng mình vẫn phải trả một khoản phí gọi là nhuận bút hoặc thù lao cho chủ sở hữu quyền thông qua các tổ chức quản lý tập thể (ví dụ như VCPMC ở Việt Nam). Cái này hay áp dụng cho các đơn vị phát thanh, truyền hình, hoặc các cửa hàng kinh doanh nhạc nền công cộng. Với creator cá nhân, trường hợp này ít gặp hơn, nhưng không phải là không có đâu nha. Quan trọng là đừng có lầm tưởng “không cần xin phép” có nghĩa là “dùng chùa” nha!
-
Kịch bản 3: Sử dụng tự do (không cần xin phép, không cần trả tiền).
Đây là trường hợp mình thích nhất! Nhưng mà hiếm lắm. Thường là những bài nhạc đã hết thời hạn bảo hộ bản quyền (thường là 50-75 năm sau khi tác giả mất tùy luật mỗi nước), hoặc là nhạc sĩ tự công bố là “miễn phí bản quyền” (Public Domain hoặc Creative Commons với điều kiện rất thoáng). Ví dụ, mình chỉ đơn thuần hát cover một bài hát nổi tiếng trên kênh YouTube của mình, mà mình tự hát, không dùng bản ghi âm gốc của ca sĩ, không dùng bản beat có sẵn của nhà sản xuất nào hết, thì mình chỉ cần xin phép phần tác phẩm (lời, nhạc) thôi, và thường là các nền tảng sẽ có cơ chế tự động chia sẻ doanh thu cho chủ sở hữu quyền tác phẩm. Nhưng mà nếu mình dùng bản beat có sẵn trên mạng thì lại khác à nha, cái đó lại dính đến “lớp quyền” khác rồi (mình sẽ nói kỹ hơn bên dưới).
Không Chỉ Là Bài Hát: Cạm Bẫy 'Lớp Quyền' Và Hậu Quả Khôn Lường
Đây là cái bẫy lớn nhất mà mình thấy rất nhiều creator dính phải, thậm chí dính liên tục luôn. Mấy ông bà cứ nghĩ đơn giản là “à, bài này của nhạc sĩ X, ông ấy bảo được dùng rồi, thế là mình dùng thôi”. Nhưng mà không đâu!
Trong một sản phẩm âm nhạc, nó có mấy “lớp quyền” khác nhau lận, giống như cái bánh có nhiều lớp vậy đó:
- Lớp 1: Quyền đối với TÁC PHẨM. Đây là quyền của nhạc sĩ, người viết lời, người sáng tác ra cái giai điệu, ca từ đó. Đây là “linh hồn” của bài hát.
- Lớp 2: Quyền đối với BẢN GHI ÂM (Bản thu âm). Đây là quyền của ca sĩ, nhà sản xuất âm nhạc, hãng đĩa – những người đã bỏ công sức, tiền bạc ra để thu âm, phối khí, biến cái “linh hồn” kia thành một bản nhạc cụ thể, có chất lượng, có tiếng bass, tiếng trống, giọng hát này nọ.
Ví dụ nè: Bạn A làm một video review phim trên YouTube, muốn chèn một đoạn nhạc nền từ bộ phim đó cho nó “ngầu”. Bạn A tìm thấy một bản instrumental (nhạc nền không lời) của bài đó trên YouTube và vô tư dùng. Bạn A nghĩ: “À, nhạc sĩ gốc có thể đã cho phép sử dụng tác phẩm của mình rồi, vậy thì bản nhạc này cũng là của tác giả thôi, dùng thoải mái.”
Nhưng mà không đâu! Dù nhạc sĩ gốc có thể đã cho phép sử dụng tác phẩm của mình trong những mục đích nhất định, nhưng cái bản instrumental mà bạn A dùng lại là một bản ghi âm cụ thể của một nhà sản xuất khác. Việc sử dụng cái bản ghi âm này mà không xin phép chính là vi phạm quyền của chính cái nhà sản xuất đã tạo ra bản ghi âm đó đó! Bạn A đâu có bỏ tiền ra thuê phòng thu, thuê nhạc công, mixing, mastering để làm ra cái bản instrumental đó đâu. Hiểu chưa?
Hậu quả thì khỏi nói: nhẹ thì video bị gỡ, kênh bị đánh bản quyền (copyright strike) liên tục, kiếm tiền quảng cáo bị tắt hoặc chia cho chủ sở hữu bản quyền. Nặng hơn thì có thể bị kiện tụng, đền bù dân sự, bị phạt hành chính, thậm chí dính đến hình sự nếu quy mô vi phạm lớn và có yếu tố trục lợi. Lúc đó thì tiền đâu mà đền, công sức làm kênh đổ sông đổ biển hết.
Vậy nên, mấy anh em creator ơi, sáng tạo là tốt, nhưng phải sáng tạo một cách thông minh và hiểu luật. Đừng để cái sự vô tư hay thiếu hiểu biết của mình lại trở thành cái bẫy, khiến mình phải trả giá đắt. Luôn ưu tiên dùng nhạc bản quyền miễn phí có điều kiện rõ ràng, hoặc dùng nhạc từ các thư viện bản quyền mà mình đã đóng phí. Nhớ nha!
Tất cả những điều này, dường như chưa từng tồn tại